Wie denkt aan land art of landschapskunst – of een beetje rondgooglet – denkt al snel aan Amerikanen. Robert Smithson, Joseph Beuys of James Turrell. Maar in Nederland kunnen we er ook wat van! Daarom: 5 prachtige land art-projecten in Nederland. Van de Groene Kathedraal bij Almere tot het onbekende Steen in Water op de de Eerste Maasvlakte in Rotterdam.  

First things first: Land art? Het is een wat ingewikkelde term voor een erg brede kunststroming. Het gaat vaak om kunstenaars die ingrepen in het landschap doen. Doel: kunst! Soms wordt er iets weg gehaald, dan weer iets toegevoegd. Natuurlijke processen, zoals erosie, maken vaak deel uit van het kunstwerk. Wanneer het begon? Dat is een béétje de vraag. In de jaren ’60, zeggen de meesten. Maar de Japanse Amerikaans  Isamu Noguchi kwam al in 1947 met het idee voor ‘Memorial to Man‘ of ‘Sculpture to Be Viewed From Mars’, een enorm gezicht in het landschap. Speciaal voor wezens die vanuit de ruimte naar ons turen.

Land Art kunstenaars doen aanpassingen aan het landschap om kunstwerken te maken. Veel Land Art makers komen uit de minimal art en de conceptuele kunst en gaan dezelfde principes toepassen op de natuur. Ze brengen bijvoorbeeld geometrische vormen aan in het landschap of gebruiken natuurverschijnselen of natuurlijke materialen om objecten te maken. Veel werken zijn slechts tijdelijk zichtbaar en worden vervolgens aan de natuur overgelaten, waardoor ze langzaam verdwijnen.Vensters

De Amerikanen trekken de wildernis is

In de tweede helft van de jaren ’60 ging een jonge groep kunstenaars abstracte kunstwerken maken in de woestijnen van Amerika of andere afgelegen gebieden. Michael Helzer, Walter de Maria en Richard Long bijvoorbeeld. De bekendste Land art-projecten zijn waarschijnlijk Roden Crater van James Turrell, Spiral Jetty van Robert Smithson en en het inpak-werk van Christo en Jeanne-Claude. Al wordt dat laatste niet altijd meegeteld. De benaming “land art” – en ja, dit komt dus van Wikipedia – is afkomstig van een Duitse televisiefilm uit 1969 waarvoor de opnamen in Californië en Nederland plaatsvonden.

Land art in het Great Salt Lake in de staat Utah.
De Spiral Jetty is een spiraalvormige pier die wordt beschouwd als het belangrijkste werk van kunstenaar Robert Smithson. Het verandert een landschap aan het Great Salt Lake in de staat Utah (VS) in een geometrische figuur. De pier werd in 1970 aangelegd en is sindsdien al meerdere malen volledig onder het wateroppervlak verdwenen.

Land art in Nederland

In Nederland doen we leuk mee, als het om land art gaat. In de jaren ’70 waaide de kunststroming over naar ons land, mede dankzij tentoonstellingen als Op Losse Schroeven (1969) in het Stedelijk Museum Amsterdam en Sonsbeek Buiten de Perken (1971) in Arnhem. Inmiddels ligt ons land vol met land art werken. Soms tijdelijk van aard, soms voor ‘eeuwig’. Soms leuk om doorheen te wandelen, dan weer beter te bezichtigen vanuit de lucht. Dit zijn mijn vijf favorieten.

De Groene Kathedraal – Marinus Boezem – Almere

In de Stadsbossen van Almere staat een bijzonder bouwwerk: de Groene Kathedraal. Het is een levensgrote replica van de kathedraal van de Franse stad Reims. De kathedraal is alleen niet van steen, maar van hout. Kunstenaar Marinus Boezem bedacht in 1978 een Gotisch Groei Project op basis van de plattegrond van de gotische kathedraal Notre-Dame van Reims. De kerk werd in 1987 gebouwd en bestaat uit 178 Italiaanse populieren. De betonnen paden in de Groene Kathedraal stellen de ribben van het kruisgewelf voor. Naast de Groene Kathedraal heeft Boezem ook een ‘negatieve’ kathedraal gemaakt, uitgespaard in eiken- en beukenhagen. Deze landschapskunst sterft inmiddels op natuurlijke wijze af; de Groene Kathedraal wordt een ruïne.

De Groene Kathedraal van Marinus Boezem in 2014. Foto: RogAirGOPR0061.MP4 000124020CC BY-SA 3.0

Broken Circle and Spiral Hill – Robert Smithson – Emmen

The Broken Circle and Spiral Hill is in Nederland het enig overgebleven land-art project van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson, die van Spiral Jetty. Hij trok een cirkel op de grens van water en land met aan de ene helft een landtong met de kei en in het water de andere helft met een landtong van zand. De kei, vergelijkbaar met de stenen waarmee hunebedden gebouwd werden, is volgens de overlevering spontaan onderdeel van het kunstwerk geworden, omdat ‘ie moeilijk te verplaatsen was. Tegenover de Broken Circle plaatste Smithson een heuvel van 23 meter doorsnede, als parodie op de Toren van Babel. De kegelvormige groene heuvel heeft een spiraalvormig pad dat naar de top leidt. Vanaf de heuvel heb je een goed uitzicht op de Broken Circle. Het werk is in de afgelopen jaren een aantal keer gerenoveerd.

Broken Circle vanaf Spiral Hill. Broken Circle and Spiral Hill is een uit twee delen bestaand land art-project van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson in Emmen. Foto: Wikipedia/Gerardus

Steen in Water – Teun Jacob en Kees Verschure – Rotterdam

In de jaren ’70 maakten beeldend kunstenaars Teun Jacob en Kees Verschuren het op dat moment grootste kunstwerk van Nederland. Op de Eerste Maasvlakte maakten zij in vijf jaar tijd een indrukwekkend land art kunstwerk, grenzend aan een energiecentrale. In het werk zijn ook bijdragen van andere kunstenaars opgenomen, zoals onder anderen Marinus Boezem en Carel Visser. Steen in Water werd opgeleverd in 1979. Daarna raakte het werk in de vergetelheid. Door uitbreiding van de energiecentrale en achterstallig onderhoud is het kunstwerk de laatste jaren steeds meer aangetast. In 2014 verscheen een boek over het vergeten werk. Op YouTube staat een korte film over Steen in Water.

Screenshot uit de korte film ‘Steen in Water – een beeldverhaal over het aardwerk op de eerste Maasvlakte’. Gemaakt door Zeeger Verschuren in opdracht van het Centrum Beeldende Kunst Rotterdam.

Dijkmonument – Jan van Loon – Noordpolderzijl

Noordpolderzijl is een buurtschap ten noorden van Usquert in de provincie Groningen. Het heeft de kleinste zeehaven van Nederland. In de jaren ’80 werd de noordelijke zeedijk door het waterschap Ommelanderzeedijk op deltahoogte gebracht, waarbij het noodzakelijk was de oude sluis uit 1811 te vervangen door een nieuw afwateringsgemaal. Jan van Loon kreeg in 1987 de opdracht om een monument te maken ter herinnering aan de dijkverhoging. Het kunstwerk werd naast het gemaal geplaatst. Van Loon maakte een steenmozaïek in de verhoogde, zeewerende dijk. De oude, dichtgemetselde sluis werd onderdeel van het land art project.  De bovenkant van het monument loopt gelijk aan de nieuwe hoogte van de dijk. De blauw-grijze verticale strepen staan symbool voor hoge golven.

Dijkmonument van Jan van Loon in Noordpolderzijl. Foto: Wikipedia/Gerardus

De Wassende Maan – Paul de Kort – Werkendam

De Wassende Maan in de Noordwaard in de Brabantse Biesbosch is landschapskunst van beeldend kunstenaar Paul de Kort. Het kunstwerk bestaat uit watergeulen en dijkjes, waarbij het water als in een labyrint naar het midden voert. De Wassende Maan ziet er bij ieder bezoek anders uit door de invloed van weer, het getij en de seizoenen. Het werk was klaar in 2008. “Het verhaal van voortschrijdende inzichten en actie op reactie op waterstaatkundig gebied slingert als een labyrint door onze vaderlandse geschiedenis en heeft geleid tot een waar doolhof aan kanalen, stuwen, gemalen, dijken en kades”, staat de website van kunstenaar Paul de Kort. “Het labyrint of het doolhof geldt als een zeer bruikbare metafoor voor onze eeuwenlange strijd met het water. Een labyrint in de Noordwaard markeert het moment waarop weer een nieuwe richting wordt gekozen in ons ‘waterstaatkundige doolhof’, maar het zijn de seizoenen en het weer, de zon en de maan en eb en vloed die in hun gezamenlijke rituele dans de richting van onze zoektocht bepalen.” Juist ja.

De Wassende Maan in de Noordwaard in de Brabantse Biesbosch is landschapskunst van beeldend kunstenaar Paul de Kort. Foto: YmblanterDe Wassende MaanCC BY-SA 4.0

Een dagje land art kijken? Zo doe je dat!

Zin in land art? Is het een beetje lekker weer? Spring in de auto of op de fiets en ga op zoek. En écht goed overzicht van landschapskunst heb ik niet kunnen vinden. De provincie Flevoland heeft een mooie website met informatie over de land art in de provincie, hier en hier worden er een paar genoemd en op Wikipedia staan een paar voorbeelden. Tip: Neem een kijkje bij Riff, PD#18245 van Bob Gramsma. Hij werkt in Dronten aan de nieuwste land art aanwinst van Flevoland: RIFF, PD#18245.

Zo, dat zijn er al meer dan je op een dag kunt bekijken. Let’s go!

  • Op de foto bovenaan en in het filmpje zie je het Observatorium, een land art kunstwerk in Flevoland. Het is ontworpen door de Amerikaanse kunstenaar Robert Morris.

Deel dit bericht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.