Onbewust nutteloze bouwwerken zijn zeldzaam in Nederland, concludeerde ik eerder. Ons land staat daarentegen vol met nep-theekoepeltjes, paleisjes zonder prinsen en prinsessen, kluizenaarshutten en andere objecten die in de vaag aan een gebouw doen denken. Dikwijls goed verborgen. Waarom? Voor de lol. En omdat niet alles altijd nut hoeft te hebben. Kunst? Mwah, maar leuk is het altijd. Een ode aan de folly.

Ik wilde een filmpje over follies maken. Na wat zoeken verscheen de kluizenaarshut op Landgoed Vilsteren op mijn beeldscherm. De hut werd aangelegd toen het landgoed in de 19e eeuw werd ingericht volgens de Engelse landschapsstijl. Nee, een kluizenaar heeft er nooit gewoond. “De Kluizenaarshut is niet heel eenvoudig te vinden”, las ik voor ik de motor startte. Ach, zo moeilijk zal het toch niet zijn? Na een uur dwalen over Noord-Overijsselse bospaadjes – zonder hulp van bordjes of Google Maps – kwam ik ietwat ontmoedigd bij een tochtig houten bouwwerkje aan. “Tja”, zei de man die net zijn naam in het gastenboek schreef. “Het gaat niet om de bestemming, maar om de reis ernaartoe.”

Nutteloze architectonische dwaasheden

De term ‘folly’ komt is overgenomen uit het Engels. Letterlijke vertaling: Dwaasheid. En dat is misschien ook wel de beste omschrijving. Dwaze bouwwerkjes, zijn het. Al dan niet volledig afgebouwd. Een duidelijke functie ontbreekt, op vermaken na dan. Daarom worden ze in Nederland, net als dierentuinen, menagerieën en ‘roadside architecture’, onder de vermaaksarchitectuur geschaard.

Eén van de follies in Overijssel. Deze folly ligt goed verscholen tussen de bomen.
De Kluizenaarshut op Landgoed Vilsteren.

De eerst follies staan in Engeland

Follies zijn ontstaan in Engeland. Met name eind 18e tot
begin 19e eeuw was het in de mode om in landschapstuinen romantische elementen
te laten bouwen. Landeigenaren lieten bouwwerkjes in allerlei soorten en maten neerzetten.
Van een schijnruïne tot een Romeins aquaduct en van een compleet Chinees dorp
tot een Turkse tent of moskee.

Follies hebben zich als architectonisch fenomeen in de loop der tijd gehandhaafd en zijn opgewaardeerd van een marginaal bestaan aan de zijlijn tot waardevol cultureel erfgoed. Het is een verzamelnaam geworden voor allerlei buitenissige, dwaze architectuur, versieringen van tuinen, parken en kerkhoven en al dan niet functionele bouwsels met bijzondere amusementswaarde. Follies vallen vooral op door hun eigenzinnige vormgeving, vaak wars van de heersende smaak, hun originele materiaalgebruik, (ogenschijnlijke) nutteloosheid en vaak unieke reden van bouw (het verhaal erachter). De DonderbergGroep

Zijn follies kunst? Architectuur? Iets ertussenin? Dat hangt van de folly af, wie ‘m gemaakt heeft en waarom.

Rushton Triangular Lodge is een vroege Britse folly, ontworpen en gebouwd tussen 1593 en 1597 door Sir Thomas Tresham nabij Rushton, Engeland. Foto: Kate Jewell [CC BY-SA 2.0]

Is het een folly? – De checklist


  • Is het een gebouw, gebouwencomplex, bouwwerk of deel daarvan?
  • Dient het geen ander dan een decoratief, kunstzinnig of speels doel?
  • Is de locatie is doelbewust gekozen?
  • Zijn de constructie en het ontwerp zwelbewust afwijkend of excentriek?

Natuurlijk is deze ‘checklist’ niet waterdicht. Follies kennen geen grenzen, noch qua vorm, noch qua tijd, noch qua locatie. Ze bestonden al ruim voor ze werden ‘uitgevonden’. De Toren van Babel bijvoorbeeld, een ‘toren die tot aan de hemel reikt’, kun je met een beetje fantasie een folly noemen. Dat geld ook voor het scheve huis in de Italiaanse Tuinen van Bomarzo, aangelegd in de 16e eeuw. Zoveel makers, zoveel follies. En dat maakt het ingewikkeld.

Het centrale paviljoen is uitgevoerd in pallandiaanse stijl en gekroond met een koepel in de vorm van een ananas.
De Dunmore Pineapple is een achttiende-eeuwse folly in de vorm van een ananas, gelegen ongeveer één kilometer ten noordwesten van Airth in de Schotse regio Falkirk. Het centrale paviljoen is uitgevoerd in pallandiaanse stijl en gekroond met een koepel in de vorm van een ananas.

5 follies in Nederland

  1. Nederlands Kremlin van Ger Leegwater in Winkel
  2. Hammetjes Paradijs van Willem Ham in Amersfoort
  3. Vuurtempel van Carolien Fischer in Zennewijnen
  4. The Video Bus Stop van Rem Koolhaas in Groningen
  5. A box of ideas van Zaha Hadid in Appingedam

Folly in Amersfoort
’t Hammetje (officieel Ham Viswaterplas) in Amersfoort zoals het er in 2019 bij ligt. Willem Ham bouwde hier sinds 1988 aan een ‘vesting tegen het oprukkende Amersfoort’. Als materiaal voor het fort gebruikte hij veldkeien, puin en rioolbuizen. De bedenker en naamgever verkocht zijn landgoed in juli 2005 aan de gemeente Amersfoort en het Ontwikkelingsbedrijf Vathorst. Ham overleed in 2006. Het perceel is niet meer toegankelijk.

Wie bekommert zich om de folly?

Wie bekommert zich om de follies? Bijna niemand. Niet gek ook, want een complete lijstje van follies in Nederland is er eigenlijk niet. Oké, een paar aangewezen als Rijksmonument en er is een vrij uitgebreide pagina op Wikipedia, maar dat is het wel. Het is ook niet makkelijk natuurlijk. Op de vraag ‘Wat is een folly?’ is immers geen eenduidig antwoord. Op “een bouwwerk zonder nuttige functie dat alleen als doel heeft om de kijker te plezieren” na dan. Daar komt bij dat we lang niet altijd weten wie de maker is. Jammer, want onbekendheid maakt dit erfgoed kwetsbaar. De afgelopen jaren zijn er dan ook al veel follies verdwenen.

Moderne follies zijn er ook, bijvoorbeeld hier in Zwolle.
‘Mars Orange’ in Zwolle. Dit werk van kunstenaar Hanshan Roebers is een moderne folly. Of verwijst het alleen naar follies? Het is wat ingewikkeld allemaal.

De koene ridders van de vermaaksarchitectuur

Gelukkig is er de DonderbergGroep. Dit clubje fans van vermaakarchitectuur, zo genoemd omdat de oprichting bij de Utrechtse Donderberg zijn beslag kreeg, communiceert over allerhande folly-zaken. Waarom? “Zij mogen hoger op de ranglijst van belangwekkende architectuur prijken.” Ze adviseren over het onderhoud van de bouwwerkjes, beheren een landkaart met follies in Nederland en België en geven zo nu en dan een lezing. En folly of geen folly; het maakt de Donderbergers niet zo veel uit. Ze ontfermen zich ook over tuinsieraden en andere vermaaksarchitectuur.

Keep an eye out for follies

Ik zou zeggen: Pak de folly-kaart er eens bij als je ergens buiten loopt te slenteren. Misschien is er wel een folly in de buurt! Neem dan een kijkje. Is het kunst? Lang niet altijd. Architectuur? Soms. Maar wat maakt het uit? Je komt gegarandeerd met een goed verhaal thuis.  

Deel dit bericht
error

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.